Giá trị giảm dần, khán giả lạnh nhạt - Dòng phim sci-fi gốc đã thực sự hết thời?

Góc Nghệ Thuật · tinlethanhnhan · · 0 · 0

Những giá trị mà dòng phim này ban đầu nhắm đến đang dần lu mờ, nhường chỗ cho bom tấn kỹ xảo mua vui trong phút chốc.

Phim khoa học viễn tưởng (Science fiction film/sci-fi film) là thể loại sử dụng các giả thuyết, mô tả khoa học về các hiện tượng chưa được chấp nhận hoàn toàn bởi các ngành khoa học chính thống để làm cảm hứng sáng tác phim.

Các đề tài thường gặp của phim khoa học viễn tưởng gồm: năng lực siêu nhiên, tâm linh, đột biến giống loài mới, các dạng sống ngoài trái đất, thế giới trên hành tinh khác, năng lực ngoại cảm, du hành thời gian cùng các yếu tố trong tương lai như tàu vũ trụ, robot, người lai máy (cyborg), du hành giữa các vì sao hoặc các công nghệ tiên tiến khác chưa có trong thực tại.

Thông qua các chất liệu mượn từ ý tưởng khoa học công nghệ này các bộ phim nhắm tới việc diễn đạt các vấn đề chính trị hoặc xã hội, khám phá các suy tư triết học cũng như nhân tính của con người. Trong nhiều trường hợp, các bộ phim khoa học viễn tưởng không quan tâm lắm đến các tiêu chuẩn về tính chính xác khoa học và logic. Đối với các nhà làm phim, thông điệp đằng sau mới là yếu tố chính, còn những chất liệu kia chỉ là lớp vỏ vay mượn để làm ngôn ngữ điện ảnh truyền tải những thông điệp cần diễn đạt.

Thể loại này xuất hiện khá sớm, từ ngay những năm đầu của nền điện ảnh đã có một đoạn phim ngắn đơn sơ về chuyến du hành đến mặt trăng của nhà làm phim Georgers Melies (1902). Dù chỉ kéo dài vài phút và khá thô nhưng đoạn phim đó lần đầu dùng những hiệu ứng nhiếp ảnh khéo léo nhằm đánh lừa thị giác người xem, đây được xem là tiền thân của nền kỹ xảo điện ảnh rực rỡ sau này.

Năm 1927 đánh dấu một mốc quan trọng với việc bộ phim khoa học viễn tưởng dài đầu tiên Metropholis được quay. Các thập niên từ 1930 đến 1950, một loạt các bộ phim khoa học viễn tưởng kinh phí thấp được thực hiện. Bước ngoặc từ bộ phim do Stanley Kubrick đạo diễn mang tên 2001: A Space Odyssey (1968) vừa thành công tại phòng vé vừa được giới phê bình đánh giá cao làm các nhà sản xuất phim quan tâm hơn đến thể loại này. Hiện tượng văn hóa Star Wars khiến giai đoạn từ cuối thập niên 1960 đến hai thập niên 1970-1980 trở thành thời vàng son của dòng phim khoa học viễn tưởng, mở màn cho hàng loạt thương hiệu đã đi vào huyền thoại trong lịch sử điện ảnh thế giới.

Điều hấp dẫn nhất của thể loại này là đẩy trí tưởng tượng của con người vượt qua mọi giới hạn cao nhất hiện có và có lẽ còn rất, rất lâu khoa học mới giải thích hay ứng dụng được vào các thiết bị khoa học công nghệ. Khán giả được thỏa sức đắm chìm trong những máy móc thiết bị siêu hiện đại ở thời tương lai hay từ một nền văn minh xa xăm trong vũ trụ (Tomorrowland, Passengers, Valerian and the City of a Thousand Planets, Lost in Space…).

Không gì bao la hơn trí tưởng tượng của con người nhưng không phải ai cũng có cơ hội sử dụng nó nếu không được khơi gợi, truyền cảm hứng từ những bộ phim khoa học viễn tưởng. Ai không bị mê hoặc khi được chiêm ngưỡng con tàu du hành vũ trụ USS Enterprise trong Star Trek, thổn thức trước câu chuyện về tình bạn của các đứa trẻ với người ngoài hành tinh E.T, nghẹn ngào khi những cư dân Na'vi hiền hòa bị đe dọa bởi lòng tham của con người trong Avatar?

Những tuyệt phẩm khoa học viễn tưởng hậu tận thế như The Terminator, Blade Runner, Mad Max… hay những dự đoán đáng sợ về sự thống trị của máy móc trong Tron, The Matrix, RoboCop… cho đến những thảm họa thiên nhiên lấy cảm hứng từ những dự báo trong truyền thuyết đến của các nhà khoa học như 2012, Planet of the Apes… đánh động mối quan tâm lớn đến người xem về ý nghĩa của việc dùng khoa học cho những mục đích chính đáng và giới hạn đạo đức mà con người phải giữ để không đưa nhân loại đi đến diệt vong.

Những chuyến du hành vượt thời gian, không gian, những trận chiến bảo vệ sự sống trên hành tinh và bảo vệ phẩm giá con người được lồng ghép trong hàng loạt phim khoa học viễn tưởng càng tôn vinh thêm sức sáng tạo lớn lao mà phim ảnh có thể đem tới cho cuộc đời. Vượt ra ngoài chất liệu của khoa học, những thông điệp về tình yêu, sự dũng cảm, lòng tốt giúp người ta đối đầu với những cám dỗ, cái ác và tham lam, nuôi dưỡng những ước mơ của bao thế hệ khán giả. Hàng triệu người dõi theo Star Wars, Star Trek,… theo từng năm tháng và những bộ phim này đã góp phần định hình nên vốn văn hóa ở các nước phương tây thế kỷ 20.

Thế thì tại sao vẫn có những lo ngại về “ngày tàn” của dòng phim khoa học viễn tưởng?

Không hề, dòng phim này vẫn đang làm rất tốt cả trong phòng vé và trên các trang phê bình điện ảnh. Dĩ nhiên vẫn có vài thất bại, những bộ phim bị chê bai nhưng còn quá sớm để nói là thời của phim khoa học viễn tưởng dần kết thúc.

Tuy thế, một câu hỏi có vẻ đáng suy ngẫm hơn là “Có phải những bộ phim khoa học viễn tưởng GỐC đang chết dần?”.

Việc phát triển quá nhanh của kỹ xảo điện ảnh và các thiết bị nghe nhìn tân tiến đem đến thành công vượt bậc cho phim khoa học viễn tưởng nhưng đồng thời nó cũng đem đến thách thức cho chính dòng phim này. Quá khó để có thể làm khán giả choáng ngợp và thực sự khiến họ phải thốt lên thán phục, bởi người xem đã bội thực với những siêu phẩm càng lúc càng nhiều và chúng thúc đẩy trí tưởng tượng của con người, làm họ đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác.

Thêm vào đó mọi ý tưởng của dòng phim sci-fi gốc đã được đào xới, khai thác triệt để khiến quỹ dự trữ chủ đề phim khoa học viễn tưởng bị cạn kiệt và gặp nhiều trùng lặp. Robots khổng lồ, quái thú đánh nhau, virus biến đổi genes, du hành về quá khứ hay tới tương lai, sự xâm lược từ vũ trụ, các công nghệ tiên tiến được dùng với mục đích xấu... Còn gì mà khán giả chưa chứng kiến?

Một điều tưởng chừng nghịch lý tiếp theo chính là việc quá thành công ở các thương hiệu cũ (các phim siêu anh hùng, khủng long, quái vật khổng lồ, người máy đánh nhau, chiến tranh giữa các vì sao…) khiến các nhà làm phim ngừng sáng tạo ra những thương hiệu phim khoa học viễn tưởng mới. Cần gì mạo hiểm đầu tư vào các dự án phiêu lưu khi "những bầu sữa cũ vẫn còn vắt ngon lành"?

Nỗi lo ngại lớn hơn cả là chính sự hám lợi của các nhà làm phim tìm mọi cách kiếm tiền trên diện rộng bằng cách tập trung vào những thứ to lớn phù phiếm, dựa dẫm vào kỹ xảo ấn tượng để tạo ra những thứ hoành tráng thỏa mãn nhu cầu giải trí hời hợt của đại chúng rồi quên đi điều cốt yếu của dòng phim khoa học viễn tưởng: Thông điệp mà phim muốn khán giả suy tư sau khi xem xong là gì? 

Các yếu tố của khoa học viễn tưởng chỉ là lớp vỏ để qua đó nhà làm phim truyền đạt ý tưởng của mình chứ không phải chỉ chăm chăm phô diễn công nghệ là đủ. Hàng loạt các tác phẩm tuyệt vời như Blade Runner (cả bản năm 1982 và Blade Runner 2049) hay The Shawshank Redemption, Mad Max… từng thất bại ở phòng vé khi mới ra rạp nhưng khi lớp thời gian càng dầy thì những giá trị lấp lánh của chúng càng được phát hiện ra. Đó là thứ cần ở phim khoa học viễn tưởng.

Từng có những phim khoa học viễn tưởng rất thú vị, hài hước (ví dụ như loạt phim Back to the Future) hay những phim làm khán giả có cảm xúc vui vẻ, tích cực khi rời rạp nhưng không biết vô tình hay hữu ý mà suốt nhiều năm nay các phim khoa học viễn tưởng đều rất đen tối, u ám, vẽ nên một viễn cảnh quá bi quan. Không phải người viết chỉ muốn coi phim lạc quan nhưng những ý tưởng thú vị đâu chỉ bắt đầu bằng rắc rối, thảm họa hay nguy hiểm. Những kịch bản lạc quan, tươi sáng, hài hước của dòng phim khoa học viễn tưởng rất hiếm hoi và ngày càng vắng bóng.

Thời của phim khoa học viễn tưởng chẳng những chưa kết thúc mà còn mạnh hơn bao giờ hết với một loạt siêu bom tấn xếp hàng để ra rạp và sản xuất (điển hình là các phim siêu anh hùng – vẫn được xếp là một nhánh của dòng sci-fi film – hay các phim về người máy, quái vật, tâm linh…) nhưng nếu không cảnh tỉnh thì những bộ phim thật sự bền vững với thời gian mang trên mình những giá trị đích thực mà dòng phim khoa học viễn tưởng ban đầu muốn truyền tải sẽ ngày càng vắng bóng, chỉ để lại những bộ phim giải trí mua vui phút chốc.