Từ Quỷ Cẩu Đến Heo Năm Móng - 3 Yếu tố làm nên Vũ trụ linh dị dân gian Việt Nam đầy thú vị

Quỷ Cẩu kết thúc chuỗi ngày chiếu rạp với doanh thu 108 tỷ đồng. Linh Miêu: Quỷ Nhập Tràng đem về 87 tỷ. Heo Năm Móng đang trên đường trở thành một trong những bộ phim kinh dị doanh thu cao nhất năm. Cùng nhau, cả ba làm nên Vũ trụ linh dị dân gian Việt Nam ít nhiều đang được yêu thích nhất điện ảnh Việt.

Đó không phải là thành tựu không nhỏ chút nào khi thể loại kinh dị Việt Nam dường như đã bão hòa và khán giả ngày càng khó tính hơn. Thành công ấy là thành quả của một quyết định trở nên khác biệt theo cách táo bạo nhất.

Chất liệu “kinh dị của nhà trồng”

Nếu phải gọi tên bộ phim kinh dị đầu tiên của điện ảnh Việt, đó là Con Ma Nhà Họ Hứa (1973). Nhưng sau đó, thể loại này đã đứt gãy đến tận đầu thế kỷ 21 mới được tái khởi động. Tại thời điểm đó, các nhà làm phim không còn cách nào khác ngoài việc vay mượn và học hỏi những nền điện ảnh nước bạn.

Kết quả, chúng ta có nhiều bộ phim kinh dị quay ngày càng đẹp, nhưng không có mấy bản sắc riêng, cho đến khi làn sóng kinh dị dân gian xuất hiện. Đó là lúc các nhà làm phim tìm đến các nguồn cảm hứng xuất phát từ truyền thống, văn hóa, tín ngưỡng, quan niệm của xứ sở.

Heo Năm Móng vừa qua chính là một bộ phim như vậy. Không chỉ đơn giản là quan niệm “heo có bàn chân năm móng giống người” truyền miệng được đưa vào phim, mà phim còn mổ xẻ sâu hơn truyền thuyết với góc nhìn hiện đại.

Song, điểm đặc sắc không kém là các nền văn hóa dân tộc và vùng miền thẩm thấu vào phần hình ảnh. Từ văn hóa thờ cúng phía bắc, nghề khảm sành và truyền thống xứ Huế, đến tín ngưỡng hòa hợp của Nam Bộ, mọi thứ làm nên các khung hình vừa đẹp về thẩm mỹ, vừa ma mị, lại giàu tính biểu tượng.

Quan niệm nghiệp, duyên, cúng bái tổ tiên, thần và quỷ, đạo Mẫu hòa trộn với Phật giáo, các tín ngưỡng gắn bó lâu đời với người Việt đã đủ ánh lên nét huyền bí ngàn năm về thế giới vô hình độc đáo trong thế giới tâm linh Việt Nam.

Dù những màn hù dọa vẫn là một đặc sản kinh dị Hollywood, sự bí ẩn rùng rợn quen thuộc chúng ta đã nghe đi nghe lại từ những lời cảnh báo truyền miệng qua bao thế hệ như heo năm móng hay mèo đen nhảy qua thi thể là điểm neo đáng sợ hơn nhiều.

Làm phim ma...có ma thật

Nghe thật buồn cười nhưng khái niệm “mọi thứ chỉ là mơ” diễn ra khá nhiều trong làng điện ảnh kinh dị Việt Nam, hoặc trope “do người làm ra” cũng ám ảnh người xem không kém nhưng không phải theo cách tốt đẹp gì.

Không chỉ Heo Năm Móng, trước đó là Quỷ Cẩu, Linh Miêu: Quỷ Nhập Tràng, ba bộ phim, và các phim kinh dị của làn sóng dân gian này, đã chứng minh phim của họ có ma thật.

Linh hồn, ma, quỷ, các truyền thuyết có thật. Các nghi lễ cũng có thật. Thế giới tâm linh cũng có thật. Những con quỷ cũng có thật. Tà thuật cũng có thật. Vũ trụ linh dị dân gian này thực sự xây dựng bản thân nó như một thế giới khép kín tràn ngập yếu tố siêu nhiên.

Điều đó đồng nghĩa phim xây dựng kỳ công hơn, thêu dệt các quy tắc riêng, nơi con người tồn tại song song với thế lực siêu hình. Nhưng mọi thứ đi xa hơn nữa.

Lấy ma quỷ kể chuyện người

Truyền thuyết có thật, ma quỷ tâm linh có thật, các nghi lễ tà giáo cũng có thật, nhưng Vũ trụ linh dị này không dùng chúng để truyền bá sự u mê. Nó hướng tới một mục đích ý nghĩa hơn - lấy chuyện ma quỷ kể chuyện người sống.

Ma quỷ trong Heo Năm Móng, Quỷ Cẩu, Linh Miêu: Quỷ Nhập Tràng, không tồn tại như một thực thể độc lập chỉ để hù dọa. Chúng là kết quả của những bi kịch rất con người: tham lam, phản bội, bất công, hay những mối quan hệ gia đình bị bóp méo qua thời gian.

Nói cách khác, ma không phải điểm khởi đầu, mà là điểm kết. Chó đội nón mê quay về ám lấy gia đình, linh miêu tà thuật nhảy qua xác người, rồi đến lượt heo 5 móng hiển linh trừng phạt kẻ bất kính. Nghe qua thì thật đáng sợ, nhưng thực tế chúng là hậu quả của những tâm hồn người sống méo mó.

Cách tiếp cận này đưa kinh dị Việt tiến gần hơn với tinh thần của các tác phẩm châu Á như Ringu, nơi nỗi sợ luôn gắn liền với một câu chuyện chưa được giải quyết.

Nhưng thay vì dừng lại ở mô-típ “oán linh báo thù”, các phim Việt đang dần mở rộng biên độ. Ma quỷ không chỉ đòi công lý, mà còn phản chiếu cả một hệ giá trị, một bối cảnh xã hội, thậm chí là những xung đột thế hệ theo cách giật gân với độ sâu sắc nhất định.

Điều này giúp thể loại Vũ trụ linh dị dân gian thoát khỏi vai trò giải trí thuần túy để trở thành một phương tiện kể chuyện giàu chiều sâu hơn, được kết nối trong một thế giới siêu thực còn nhiều bí ẩn cần khám phá. Và để truyền tải điều đó, các kịch bản phải dày lên, phải chồng lớp và được trau chuốt hơn.

Có lẽ, đây mới là bước chuyển quan trọng nhất của vũ trụ linh dị này. Không còn cố gắng chạy theo những gì thế giới đã làm, những bộ phim trong đó quay về đào sâu chính những gì mình đã có. Một hành trình chưa hoàn hảo, nhưng đủ rõ ràng. Giữa rất nhiều tiếng hét và cú giật mình, kinh dị Việt cuối cùng đã tìm được bản sắc của mình trong các truyền thuyết siêu nhiên gần gũi và quen thuộc.